Yazarı :Mahmud Celalettin Paşa

Mahmud Celâleddin Paşanın en mühim eseri Mirat—ı Hakikat” dir. 1839—1908 devirlerinin en önemli kaynaklarından olan bu eser, İstanbulda üç cild halinde basılmış (1326—7 — 1908—9) olup, tasnif, tedkîk, tahlil, terkip bakımından mükemmel bir kitap olarak vasıflandırılmıştır. Eserin her cildi dört cüzden ibârettir. Eserin baş tarafında kısa bir önsözden sonra Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki 150 senelik hadiselerin bir özeti verilmiş, sonra Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz’in tahta çıkışları anlatılmıştır. Birinci cüzde Hersek meselesinin çıkışından Bulgaristan ihtilâlinin patlak vermesine kadar olan iç ve dış olaylardan bahsedilmiştir. İkinci cüzde Selânik vakası, medrese tafebesinin ayaklanması, Sultan Abdülazizin tahttan indirilmesi ve ölümü, Çerkez Hasan vakası gibi iç olaylar anlatıldıktan sonra Hersek, Sırbistan ve Karadağ meselelerine yer verilmiştir. Üçüncü cüzde, Sultan V. Muradın tahttan indirilerek II. Abdülhamidin tahta çıkarılması, Sırbistan—Karadağ muharebeleri, İstanbul konferansının toplanması ve Kânun—ı Esâsînin tanzim ve ilânı anlatılmıştır. Dördüncü cüzde, Osmanlı Devletinin siyâsî, askerî, mülkî ve malî durumu incelenmiş, Sırbistanla yapılan banş antlaşması ve nihayet Londra protokolü yer almıştır.
İkinci cildin birinci cüzünde, 93 (1877—78) harbinin sebepleri, çıkışı ve tarafların harbden önceki hazırlıkları üzerinde durulmuştur. İkinci cüzde, doğu cephesinde Ruslarla yapılan muharebeler anlatılmıştır. Üçüncü cüz, Rumelideki muharebelere (Şipka muharebelerinin sonuna kadar) dairdir. Dördüncü cüz ise, baştan sona kadar Plevne muharebelerine tahsis edilmiştir.
Üçüncü cildin birinci cüzünde Rusya ile yapılan barış görüşmeleri ve mütarekenin imzalanması anlatılmıştır. İkinci cüzde, sadâret değişikliği, Ingiltere donanmasının Çanakkale Boğazından girişi, Rusların Ayastefanos (Yeşilköy)a kadar ilerlemesi, Edirneye Ayastefanos görüşmeleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü cüzde, Rus istekleri, Serasker Rauf Paşanınm fevkalâde elçilikle Petersburga gidişi, bazı mühim iç olaylar, İngiltere ile bir saldırmazlık antlaşması yapılarak Kıbrısın Ingiliz idaresine bırakılması, Ali Suavi ve Rodop balkanı hadiseleri hikâye edilmiştir. Dördüncü cüz ise, Berlin Kongresi’ne ve bu kongrede alınan kararlara dâirdir.
Malımud Celâleddin Paşanm diğer bir eseri de Ravza-tü’l—Kâmilin dir. Bu eser, Sadrıâzam Yusuf Kâmil Paşa’ ya ithaf edilmiş olup 1292 ( —1875)’de basılmıştır. 1703 Edirne vak’asından bahseden Şefik—nâme”nin şerhidir. 1282—1285 Girit vekâyiine dâir yazmış okluğu Girit İhtilâli Tarihi” adlı eseri ise, yazma halinde olup (İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Türkçe Yazm. mı. 4150), ’Tercüman 1001 Temel Eser serisi için sadeleştirilmiş metni hazırlanmak tadır. Bunlardan başka, bazı şiirleriyle, resmî nutukları ve bir kısım mektupları da basılı eserleri arasındadır.

En Çok Okunan Kitaplar :  The American Short Story